rassen, cultivars, soorten, geslachten en familie

Hoe zit het nou met families van groenten onderling? Wat is een geslacht en dat een aardvarken niet kruist met een aardbei is de meesten wel bekend. Maar hoe zit dat met pepers versus paprika. En de tomaat dan? Die had ook wat te maken met paprika’s en aardappel toch? Het mes door gevleugelde borrelpraat. Tijd voor taxonomie! Want dat is hoe de biologie alles wat leeft heeft ingedeeld in hiërarchische groepen. Volgens wikipedia zijn er 9 niveau’s van deze indeling zoals domein (dieren, planten en schimmels..e.d.), rijk, stam, klasse en orde maar ik behandel er hier drie. Die zijn gangbaar en zinnig in ons taalgebruik en redelijk eenvoudig te begrijpen.

Familie

Dit is een brede groep planten die (verre) verwantschap hebben. Je vindt ze vaak anekdotisch terug hoewel ze weinig nog met elkaar te maken lijken te hebben. Vaak worden deze anekdotes ook wel genoemd met “-achtige” eraan geplakt: “een leeuw is een katachtige”.  Of “Mensen zijn aapachtige”. Maar laten we ons tot het plantenrijk beperken want anders wordt het wel een vreemd sfeertje tegen het einde van dit artikel…

De meest bekende families in de moestuin zijn tevens min of meer de verdeling waar rekening mee gehouden wordt in de wisselteelt:

  • Brassicaceae (kruisbloemigen of “koolsoorten”)
  • Leguminosae (vlinderbloemigen of “bonen & peulen”)
  • Alliaceae (lookfamilie)
  • Cucurbitaceae (komkommerfamilie)
  • Solanaceae (nachtschade)
  • Asteraceae (composietenfamilie bijv. zonnebloem, kamille, paardebloemen, goudsbloem, witlof en veel meer)
  • Gramineae (grassenfamilie bijv. maïs, tarwe, rijst en riet)

Aardig te vermelden is dat de vlinderbloemigen atmosferische stikstof vastleggen in de bodem vanuit de lucht. Dit is een hele brede groep en de term “bonen” is wat populistisch want soorten zoals lupine en klaver vallen ook onder deze groep.

De composietenfamilie en grassenfamilie gaan prima voor of na elk andere familie in een wisselteeltplan. Ze zorgen niet voor ziektes en uitputting.

De nachtschade is een interessante familie die ik als voorbeeld in dit artikel gebruik en ten onrechte op één hoop wordt gegooid met de komkommerfamilie onder de noemer “vruchtgewassen”. Het is een groep vruchtgewassen die voor gebruik in de keuken weinig met elkaar te maken hebben maar wel botanisch familie zijn.

Enkele voorbeelden van nachtschades zijn planten zoals:
– tomaten
– paprika’s en pepers
– aardappelen
– aubergines

Planten die dus weinig met elkaar gemeen hebben in culinair opzicht en ook zul je niet zo snel kunnen kruisen met deze voorbeelden. Een aardappel heeft weinig overeenkomst met tomaten op het eerste gezicht. Spoor je bijen dus niet aan om bloeiende aardappelen en tomaten te bezoeken om zo tomaardappels of aardomaten te krijgen.

Maar botanici zien dat dus anders. Kijk bijvoorbeeld naar de bloemen van de aardappelplant en die van tomaten en je zult toch wat uiterlijke overeenkomsten zien. Ook hebben ze soortgelijke haren op de stengels en scheiden ze stoffen af die voor dieren en soms voor mensen giftig zijn. Het loof van nachtschades moet je dus ook niet eten! Ook kunnen ze vatbaar zijn voor dezelfde ziekten, in dit geval bijvoorbeeld de ziekte Phytophthora en het mozaïkvirus. Daarom worden bij wisselteelt meestal ook bedden gebruikt naar indeling van familie! (Hoewel aardappelen hun eigen bed krijgen omdat ze hun specifieke plagen hebben en niets in de kas te zoeken hebben)

Geslacht of Genus

Een stap verder in de rangorde krijg je het geslacht. Bij Latijnse benaming van een soort is dit de eerste naam.

Laten we één verwarring gelijk uit de weg ruimen: geslacht en genus is hetzelfde. Ik ben geneigd geslacht te gebruiken maar dit kan verwarring opleveren als je een discussie hebt over bijvoorbeeld kiwi’s of over hennep met je lokale rastaman. (deze planten kennen vrouwelijke en mannelijke geslachten) Oftewel “tweehuizige” planten.

Wat een geslacht is kun je goed merken in het geslacht Capsicum. Hoewel een nachtschade vormen ze een soortengroep omdat er twee duidelijke soortengroepen zijn die ons zeer bekend zijn in de tuin: namelijk de paprika’s en pepers. Deze zijn zo verwant dat ze met elkaar kunnen kruisen. De planten lijken op elkaar en hebben dezelfde behoeften terwijl paprika’s en pepers toch veel verschillen. Het welbekende voorbeeld van de lijger (baby voortkomend uit seks tussen een tijger en een leeuw) is ook zo’n voorbeeld van kruising binnen geslacht maar verschillende soorten…

Of toch niet zo duidelijk?

Hoewel de chilipeper van het genus “baccatum” en de paprika van het genus “annuum”, is jalapeño- en cayennepeper ook een “annuum”. En zo zijn er nog meer genera voor pepers. Dat komt omdat botanici de boel indelen naar eigenschappen van de plant en niet gebruik in de keuken.
Zo ongeveer de rest van de nachtschadefamilie valt onder Solanum. Dus de aardappel, de aubergine en de tomaat. Dit laatste is dus weer een voorbeeld van een taxonomische indeling die weer minder logisch aandoet.

Soort

De genoemde cultuurplanten in voorgaande voorbeelden en in spreektaal gebruikelijk zijn soorten. Dit is hoe normale consumenten hun producten grofweg onderscheiden en in de keuken hun gebruik wordt onderscheiden. Een appel kan rood, geel, groen, groot, klein, mooi, lelijk, zuur, zoet, opstandig of braaf zijn maar het blijft (de soort) appel. Hetzelfde geldt voor eerder genoemde voorbeeld voor de pepers of de paprika’s (hoewel er dus soorten paprika’s en pepers zijn die bij dezelfde genus horen). Vooral binnen de pepersoort zijn er vele verschillen in uiterlijk, scherpheid en zelfs smaak. Ook paprika’s zijn er in lang, dun en alle kleuren van de regenboog maar doorgaans: een “paprika” is een soort zoals een “peper” een andere soort is.

Het is de tweede naam in een latijnse naam. En soms is de genusnaam zo vertegenwoordigend voor een bepaalde soort dat deze reeds geïmpliceerd is door die genusnaam is en de tweede naam simpelweg “domestica” krijgt zoals bij de malus domestica (appel) en de prunus domestica (pruim). Bij citrus limon (citroen) is de soortbeschrijving nodig omdat citrusgeslacht ook o.a. de sinaasappel (citrus sinensis) en de mandarijn (citrus reticulata) beschrijft.

Tuberosum of Tuberosus als tweede aanduiding in Latijnse namen betekent “knol”. En Annuum of Annuus betekent éénjarig. m.a.w. Helianthus Annuus is de zonnebloem, verwijzend naar zijn eenjarig karakter en Helianthus Tuberosus is de aardpeer die veel gelijkenis met de zonnebloem heeft maar geteeld wordt om zijn knollen. Om diezelfde reden heet de aardappel Solanum Tuberosum.

Rassen en cultivars.

Binnen een soort heb je weer rassen. De rassen bepalen nuances in uiterlijk, smaak of seizoen: je hebt vaak zomerrassen, herfstrassen en winterrassen. Soorten worden dan geselecteerd om in een bepaalde periode goed te kunnen groeien en uit die selectie kan een nieuw ras ontstaan. Als een ras wordt ontwikkeld op bepaalde eigenschappen zoals in laatste voorbeeld wordt er ook wel gesproken van een cultivar. Voorbeelden van “rassen” binnen de “soort” appel zijn de Granny Smith, Elstar en Golden Delicious. Deze onderscheiden zich vooral in kleur en smaak.

En zo zijn dus de beschreven plantensoorten hiërarchisch onderverdeeld naar verwantschap. Wat ook van belang is op de tuin in het geval je te maken hebt met wisselteelt of gewenste en ongewenste bestuiving. De manier waarop deze kennis mij helpt in de tuin is bijvoorbeeld mijn besluit om de komkommer- en nachtschadefamilie te scheiden in de kas en deze zelfs een bewuste kant te geven omdat het ene bed volgend jaar op het koolbed komt en het andere bed op het bladgewasbed. (het schijnt dat nachtschade en kool elkaar niet zo mogen.). Terwijl de traditionele literatuur het heeft over “vruchtgewassen”. Maar ook het besef dat er veel meer onder de koolsoorten en bonensoorten vallen dan je soms denkt en dus beter meegenomen kunnen worden in je jaarlijkse gewasroulatie. Zo zijn rucola, mosterd, meirapen en radijsjes allemaal kruisbloemigen. Of beter bekend als “koolsoorten”. Of “bonen” bevat ook klaver, lupine en wikke. En tot slot draagt taxonomie bij aan het structureren en sneller herkennen van planten in het algemeen.

2017-07-11T00:54:12+00:00 maandag 10 juli 2017|Alles|0 Comments

Leave A Comment